Please ensure Javascript is enabled for purposes of website accessibility
Azərbaycan Respublikası Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatı
Veteranların təcrübəsindən biz daim bəhrələnməliyik, istifadə etməliyik
Heydər Əliyev

АЗЕРБАЙДЖАН: ИСТОРИЧЕСКИЙ ПОВОРОТ В «ЗЕЛЕНОЕ БУДУЩЕЕ»

Одним из грозных проблем существования человечества стало изменение климата, которое оказалось связанной со сжиганием горючих ресурсов (нефти, газа, каменного угля, древесины). При их сжигании выделяется оксид углерода (углекислый газ), создающий, так называемый, парниковый эффект и повышающий температуру поверхности Земли. Теоретически вопрос решается просто: человечеству необходимо перейти к использованию энергии солнца, ветра и речных стоков. Сложность, однако, в том, что мировая энергетика почти на 80 % основывается на использование горючих ресурсов. Для разрешения данной проблемы с 1995 года ежегодно проводятся конференция ООН по климату (COP), и в этом году она состоится в Баку. Впервые такая масштабная конференция пройдет в тюркском государстве. Это стало возможным благодаря успешной, гармоничной политике Президента Азербайджана Ильхама Алиева, его высокому международному авторитету. COP-29 станет одним из престижных мировых мероприятий. На саммиты СОР собираются лидеры большинства стран мира. Ожидается, что в Азербайджан приедут десятки тысяч политиков, ученых, общественных деятелей. По предварительным данным, в этот период в Азербайджане будут находиться примерно 70–80 тысяч иностранных гостей.  В течение двух недель Баку на самом деле станет центром мира. Участие в COP-29 еще больше поднимет престиж Азербайджана на мировой арене и позволит стране заявить о своей значимости в решении глобальных проблем. Руководство и общественность Азербайджана придают особое значению данному мероприятию. Достаточно сказать, что 2024 год в Республике объявлен Годом солидарности во имя зеленого мира.

Вряд ли 35 лет назад можно было представить, что важнейший глобальный форум глав государств мира, посвященный изменению климата будет проходить в Азербайджане. Республика тогда боролась за выживание, за независимость, за сохранение государственности, территориальной целостности.

Роль личности в азербайджанской истории. Если оглянуться в историю, то за последние двести лет азербайджанский народ пережил много трагических дней. Это и деление страны в XIX веке на Южный и Северный, это и постепенное вытеснение с исконных земель азербайджанцев и массовое заселение благодатных территорий армянами, это и геноцид народа на протяжение ХХ века, наконец, это, навязанная нам Карабахская война.

Трагическую историю Азербайджана вот как поэтически выразил великий Самед Вургун:

Над тобою без счета промчались века,

От невзгод поседела твоя голова...

Как ты много терпела — и снова жива.

И невежды порочили имя твое,

И безумцы пророчили горе твое,

И надежды измучили сердце твое,

Но пришла благородная слава твоя,

Велики твои дочери и сыновья!

Это фрагмент из потрясающего стихотворения «Азербайджан», которое написано почти 90 лет назад. Примечательно, что будущее Азербайджана Самед Вургун связывал с появлением достойных дочерей и сыновей, которые поднимут страну, сделают ее счастливой. И это произошло, когда в годы разрухи, политического хаоса в 90-е годы прошлого столетия пришел и возглавил страну великий Гейдар Алиев, а сейчас его дело успешно продолжает Ильхам Алиев.

Гейдар Алиев — легенда современной азербайджанской политики. Стать легендой — значит выразить, проявить себя   в интересах людей, в интересах благополучия и будущего своей страны. Не каждому дано стать легендой. Очень многое, конечно, зависит от мировоззрения и целеустремленности человека, его воли, но немаловажное значение имеет и дар судьбы, стечение обстоятельств. Гейдар Алиев отличался целым рядом интеллектуальных и духовных качеств, которые заметно выделяли его из среды руководителей Советского Союза. Именно благодаря компетентности, ответственности и высоким человеческим качествам он остался в памяти не только азербайджанского, но и других народов бывшего Советского Союза. Для Гейдара Алиева были характерны оптимистическая жизненная позиция, высокие гуманистические идеалы, непредвзятая оценка социальных событий. Его деятельность основывалась на всестороннем анализе различных фактов, глубоком понимании политической действительности. Это определяло его уверенность в правоте избранного пути, которая передавалась и широким слоям общества.

Характерные черты способа мышления Гейдара Алиева – креативность, устремленность в будущее сформировались во многом благодаря целенаправленному воспитанию и разностороннему образованию. Именно эти качества Гейдара Алиева потребовались азербайджанскому обществу, чтобы под его руководством преодолеть «Карабахский синдром», доминировавший в начале 90-х годов прошлого столетия в общественном сознании Азербайджана. Окончательно этот синдром исчез в 2020 году благодаря беспрецедентной победе азербайджанской армии под командованием Ильхама Алиева во второй Карабахской войне.

Гейдар Алиев знал историю армянского национализма. Он понимал, что у армянских фашистов - прошлых и настоящих - одна главная цель: расчленить, уничтожить тюркский мир. И сейчас Армения выступает против создания коммуникационного Зангезурского коридора из-за «угрозы объединения тюркского мира». Все это армянские идеологи никак не скрывают. Об этом свидетельствуют разнообразные публикации, которыми насыщены средства массовой информации Армении.

Ныне вызывает удивление, как Гейдару Алиеву удалось вывести Азербайджан из социально-политического, экономического тупика, в котором страна оказалась в начале 90-х годов, определить стратегию его успешного, гармоничного развития. Совершенно очевидно, что это стало возможным благодаря титанической деятельности в политической, экономической, культурной   сферах.  За короткое время была проделана огромная дипломатическая работа. В мае 1994 года Азербайджан и Армения достигли режима прекращения огня. Советом Безопасности ООН были приняты четыре резолюции по освобождению оккупированного Нагорного Карабаха и прилегающих к нему территорий. Под эгидой Минской группы ОБСЕ начались мирные переговоры. Единственной причиной, по которой конфликт не нашел мирного решения, явилась агрессивная сущность армянского руководства и утопическая мечта карабахских сепаратистов сохранить статус-кво. Национальный лидер предвидел неизбежность военного разрешения данного вопроса, но он понимал реальность сложившейся тогда ситуации, требующей значительного усиления военного и экономического потенциала Азербайджана.  В этот период акцент оправданно был сделан на дипломатических усилиях. Нужна была дипломатическая  предпосылка для заключения в сентябре 1994 года «Контракта века», беспрецедентного международного соглашения о совместной разработке нефтяных месторождений в азербайджанском секторе Каспийского моря. Реализация «Контракта века» определила возможность последующего социально-экономического расцвета Азербайджана и создала необходимые предпосылки для победы во второй карабахской войне.

Смысл и значение победы Ильхама Алиева. В 2020 г. Азербайджан победил не только карабахских сепаратистов и армянские войска, но и мировое армянство, которое вот уже полтора столетие вынашивало проект «Арцах» как предпосылку создания мифической «Великой Армении от моря до моря».

Победа стала возможной под впечатляющим руководством Президента Азербайджана – Ильхама Алиева. Разве это не является доказательством особой роли личности   в истории!  Именно ясная и четкая позиция Ильхама Алиева, его продуманная, взвешенная внутренняя и внешняя политика позволили мобилизовать все возможности страны для победы.

Развитие экономики, создание современной армии, патриотическое воспитание стали определяющими факторами государственной стратегии Азербайджана в последние 20 лет.  Параллельно президент обращал особое внимание на формирование «мягкой силы». Необходимо было одолеть антиазербайджанский миф, искусственно создаваемый в мире рупорами армянской диаспоры, и объективно представлять Азербайджан в глобальном коммуникационном пространстве, распространять правдивую информации о стране, народе, его чаяниях. На наших глазах Баку, Гянджа, Габала. Шеки стали центрами многочисленных гуманитарных форумов, различных международных фестивалей, масштабных спортивных состязаний. 

Почти 35 лет длилась карабахская драма. Война в Карабахе в начале 90-х годов велась армянской стороной в игнорирование всех международных норм. Достоянием общественности стали бесчисленные преступления армянских фашистов против человечности.  Одна пятая часть территории Азербайджана была разорена армянами. Более тридцати тысяч азербайджанцев — преимущественно женщины, старики и дети — погибли, около миллиона человек стали беженцами и лишились элементарных условий жизни. Армянский фашизм не пощадил и цветущие города, поселения, памятники культуры. Чудовищным образом все было разрушено и разворовано.

Мера ненависти и злодейства армян по отношению к азербайджанцам не поддаются разумному объяснению. Как сказал в одном из своих выступлений Ильхам Алиев, «эти античеловеческие, варварские действия очень трудно понять, особенно если учесть, что армяне еще недавно жили рядом с нами, были органично вписаны в азербайджанскую действительность».

Азербайджанский народ прошел жестокий экзамен на историческую зрелость. И под руководством Ильхама Алиева весь наш потенциал —культурный, дипломатический, экономический, военный был мобилизован на то, чтобы достойно и с наименьшими потерями выйти из этого испытания. Благодаря должной информационной политике, выдающимся программным выступлениям президента в средствах массовой информации, системному патриотическому воспитанию азербайджанцы прониклись мыслью, что происходящее сегодня на нашей земле — это борьба не на жизнь. а на смерть, это отечественная война.

Трагедия Карабаха изменила не только облик городов и сел Азербайджана, но и содержание различных сфер жизни. Эти изменения отразились в психологии, мышлении азербайджанцев, они столь значительны, что можно без преувеличения сказать: азербайджанская нация, ее ценностные установки во многом сформировались заново.

«Великое возвращение». Благодаря блестящей победе в Отечественной войне, а также успешно проведенному впоследствии  антитеррористическому мероприятию, Азербайджан освободил оккупированные территории и  полностью восстановил свой суверенитет. Это поставило перед азербайджанским обществом масштабную задачу – полностью восстановить, разрушенные армянскими вандалами освобожденные территории, создать благоприятные условия для возвращения вынужденных переселенцев на родные земли.

Азербайджан – страна, в котором и государство, и народ определяют и реализуют единые цели. Освобождение Карабаха и возвращение карабахцев в родные края — вот этими чаяниями жил и народ, и руководство Азербайджана последние 30 лет. С освобождением территорий от армянской оккупации никто не сомневался, что правительство страны возьмет на себя эту чрезвычайно сложную, но почетную миссию. Но никто не ожидал, что этот процесс будет идти столь масштабно, ускоренно и на очень высоком технологическом уровне. Так, в освобожденных городах и селах полным ходом осуществляется концепция «умного города» и «умного села», формируются аграрно-промышленные кластеры, Карабахский регион и Восточный Зангезур планируется превратить в зоны «зеленой энергетики».  

К сожалению, реализация программы по восстановлению и возвращению населения регионов оказалась связанной с разминированием огромных территорий. Страшная статистика минных инцидентов показывает, насколько серьезна проблема минной угрозы для простых людей. Армянская военщина сделала Карабах одной из самых загрязненных минами территорий. В период оккупации армянские варвары заложили в этих удивительных по красоте местах более 1,5 миллиона мин. Работы по разминированию с использованием современных технологий поэтому стали первоочередными.

Несмотря на минную угрозу восстановление освобожденных территорий началось практически сразу. В первую очередь внимание было сосредоточено на воссоздание и расширение структур коммуникации: дорог, мостов, тоннелей, аэропортов, электрических сетей, систем связи… «Великое возвращение», вошедшее отдельным пунктом в Концепцию развития Азербайджана до 2030 года, было оперативно запущено. Проекты, касающиеся возрождения Карабахского и Восточно-Зангезурского регионов, стали центральными в государственной экономической политике Азербайджана.

Сегодня во всех уголках Карабаха и Восточного Зангезура продолжаются широкомасштабные работы. Закладываются основы различных производств, агрокомплексов, учебных заведений, центров культуры. Социально-экономическое развитие данных регионов, обеспечение людей занятостью, улучшение их физического и психологического здоровья являются приоритетом руководства страны. Все это, несомненно, создаст условия для комфортного, качественного проживания граждан. Великое возвращение бывших беженцев и вынужденных переселенцев в родные края, кроме всего остального, становится важным фактором интеграции освобожденных территорий в экономическую сферу страны.

Благодаря терпению, непоколебимой вере в торжество справедливости, политической воле азербайджанский народ, под руководством своего Президента, сумел доказать всему миру, что его невозможно сломить. Примечательно, что Президент Республики - Ильхам Алиев так оценил проделанную в Карабахе после войны работу: «Могу сказать, что проделанная в этой области работа восхищает каждого непредвзятого иностранного гостя, посещающего освобожденные земли. Ибо истории, наверное, еще не известен такой случай, когда восстановительные работы ведутся с такой скоростью после столь масштабных разрушений».

Масштабы программы «Великое возвращение», ее активное воплощение в жизнь вдохновляют людей, усиливает у них чувства гордости и патриотизма. Широкомасштабная созидательная деятельность и восстановительные работы на освобожденных территориях свидетельствуют о том, что гуманистические и морально-этические основы государственной политики Азербайджана  востребованы обществом.  

Активная многогранная деятельность Ильхама Алиева до войны, во время военных действий и после войны в самых различных областях – экономической, политической, дипломатической, информационной позволяет азербайджанскому народу в соответствии с традициями считать: Президент   Ильхам Алиев - достойный сын и достойный политический преемник своего отца. И это большое счастье для Азербайджана.

Джалил Халилов,

полковник, заместитель председателя Организации ветеранов войны, труда и вооруженных сил Азербайджанской Республики

 

2024-07-05 09:28:14
2204 baxış

Digər xəbərlər

Ömrün unudulmaz illəri

    Hörmətli İbrahim müəllim!Yubiley yaşınızı “Söz” jurnalının kiçik kollektivi, çoxsaylı oxucuları adından təbrik edirəm. Jurnalın adından ona görə dedim ki, “Söz”ün ilk yubileyini – 5 yaşını sizin təşkilatçılığınızla Astarada keçirmişik. O zaman AzərTAC-ın Cənub bölgəsi üzrə xüsusi müxbiri işləyən, sonra İİR-də Azərbaycandan ilk müxbir olan və xidməti vəzifəsi zamanı avtomobil qəzasına uğrayan jurnalist qardaşımız Üzeyir Kərimov sizi məlumatlandırmışdı. Siz də məmnuniyyətlə razılıq vermişdiniz Bakıdan və Lənkərandan böyük bir dəstə ilə Astaraya gəldik. Astara ziyalıları da tədbirimizə qatıldılar. Tədbirdə jurnalist həmkarımız Gülnar Əsədlinin Astara rayonu üzrə xüsusi müxbir olmasının təşəbbüskarı oldunuz və “Söz”ün bir sayının Astara ədəbi mühitinə, Astara ziyalılarına həsr olunmasını istədiniz. Həmin gün unudulmaz bir gün yaşadıq. Söz sözə calandı, şeir şeirə… Astaraya həsr edilmiş “Söz” qısa müddətdə hazır oldu. Qeydiyyatdan 48 səhifə keçən jurnalımız xüsusi buraxılış olaraq 64 səhifə həcmində 1000 sayda çapdan çıxdı. Xüsusi buraxılışın təqdimatı üçün bizi yenə Astaraya dəvət etdiniz. “Söz”ün yubileyi və xüsusi buraxılışı barədə respublika və yerli qəzetlər yazdı. Cənub televiziyası xəbər hazırladı.İbrahim müəllim!Astara sizin hakimiyyət dövrünüzdə respublikanın ziyalı mərkəzinə çevrilmişdi. Təşəbbüsünüzlə “Ziyalılar klubu” da yaradılmışdı. İndi haqq dünyasında olan Seyran Şiriyevin apardığı klubda kimlər qonaq olmadı?! Bu görüşlərin çox mühüm əhəmiyyəti vardı. Nəinki rayon ziyalılarını, eləcə də respublikanın elm, ədəbiyyat, incəsənət xadimlərini ictimaiyyətlə görüşdürüb tanıdırdınız. Həmin illər vətənin sərhəd bölgəsi vətənin döyünən ürəyinə, ziyalı mərkəzinə dönmüşdü. Ulu Öndər də həmin dövrdə Astarada olmuş, təkcə əhali ilə deyil, sərhədçilərlə də görüşmüşdü. Bugünkü fateh Prezidentimiz İlham Əliyev cənabları da Ulu öndəri müşayiət edənlər sırasında idi.İbrahim müəllim!Ulu Öndər sizi Moskvada oxuduğunuz illərdən tanıyırdı. Məlumdur ki, Azərbaycandan kənarda təhsil alan hər bir gənc onun diqqət mərkəzində idi. Sizin isə respublikaya yalnız xoş sorağınız gəlirdi. Ümumiyyətlə, Rusiyada təhsil aldığınız və fəaliyyət göstərdiyiniz dövrdə savadınız, dünyagörüşünüz, intellekt səviyyəniz, əxlaq və davranışınızla bir azərbaycanlı olaraq qeyri-millətlər arasında fikir formalaşdırırdınız.Ulu Öndərlə ilk görüşünüzü bu gün də həyəcanla xatırlayırsınız. O zaman Moskvada aspirantura təhsili alırdınız. 20 Yanvar qırğını sizi də sarsıtmışdı. Moskvada yaşayan və təhsil alan azərbaycanlıların böyük bir dəstəsi etirazlarını bildirmək üçün Azərbaycan nümayəndəliyin qarşısına toplaşmışdı. Bilirdiniz ki, Heydər Əliyev cənabları nümayəndəliyə gələcək, azərbaycanlılarla görüşəcək və mətbuat konfransı keçirəcək. Siz polis geyimində ağsaqqalı qarşılayanda digər azərbaycanlılar da tədbirin təhlükəsizliyini qorumaq üçün sizə qoşulublar. Nümayəndəliyə ailə üzvlərilə gələn Heydər Əliyev xalqımıza dərin hüznlə başsağlığı verdi, faciəni törədənlərə nifrətini bildirdi. Xalqımızın qüdrətli oğlu bəyanat verdi. Xalqı səfərbərliyə səsləyən bəyanat rəğbətlə qarşılandı Öz içimizdən olan separatçılar orda da münaqişə yaratmağa cəhd ediblər. Öyrədilmiş, qərəzli suallarla tədbirə qatılanları bir-bir zərərsizləşdirib aradan çıxarmısınız.İbrahim müəllim!Rusiyada hələ ilkin gəncliyinizdən çox uğurlara imza atmısınız. Xoş sorağınız doğulub boya-başa çatdığınız Lənkəran şəhərinə də gəlib çatır. O illərdə yerli qəzetin redaktoru Şəkər Aslan bir həmyerli olaraq sizin uğurlarınızı izlədiyindən haqqınızda yazı dərc etdirir. Jurnalist Ramiz Hüseynovun “Leninçi” (“Lənkəran”) qəzetində “Biz Lənkərandanıq” rubrikasıyla dərc olunmuş “Narahat gecələrin mükafatı” başlıqlı yazısı qarşımdadır (15.XI.77). O zaman təltif olunduğunuz medallar, Fəxri fərmanlar ilk mükafatlarınız idi.Moskvada İttifaqlar Evinin Sütunlu salonunda sovet milisinin 60 illik yubiley tədbirində çıxış edərkən Azərbaycanın Daxili İşlər naziri Arif Heydərov da orda iştirak edirmiş. Məntiqli çıxışınız, rus dilində mükəmməl və səlis nitqiniz nazirin diqqətindən yayınmır. Fasilə zamanı sizinlə tanış olub görüşür və qürur duyduğunu bildirir. Haradan olduğunuzla maraqlanır. Lənkərandan olduğunuzu deyirsiniz. 60 illik yubiley ərəfəsində sosializm yarışının qalibləri haqqında xüsusi bukletlər, braşurlar buraxıbmış. Yerli yazıçılardan birinin sizin haqqınızda yazdığı “Sənətə məhəbbət” adlı povest dərc olunmuş kitabça da nazirin əlində idi.Nazir sizi Azərbayacana dəvət etmək istədiyini söyləyir. Siz isə bildirirsiniz ki, Kirov vilayətinin rəhbərliyi işimi yüksək dəyərləndirir. Burdan getməyim yaxşı düşməz. Nazir elə o dəqiqə sizin generalla danışır. Azərbaycanda lazımlı olduğunuzu bildirir. Çətinliklə də olsa, generaldan razılıq alır, elə pəncərə önündə sizə raport yazdırır. Bir qədər sonra Azərbaycana qayıdıb, Daxili İşlər Nazirliyində fəaliyyətə başladınız.Gəncədə SƏDM-in müavini təyin olundunuz. Həmin illər Gəncədə hadisələrin ən gərgin dövrü idi. Rusiyada qazandığınız təcrübəyə əsasən hadisələrin həllinə tez nail oldunuz. Sonra Şəhər Partiya Komitəsinin plenumundakı çıxışınız Azərbyacan KP MK-nın II katibi Puqaçovun da diqqətini cəlb edir. Bir qədər sonra çox gənc yaşınızda polis rəisi təyin olundunuz. DİŞ naziri sizin enerji və işgüzarlığınıza bələd olduğundan bu addımı atmışdı. Məlumdur ki, Vətənə dönənə kimi Rusiya Federasiyasında sahə insprektorluğundan bölmə rəisi vəzifəsinədək yüksəlmişdiniz. Litvada xüsusi milis məktəbində, sonra SSRİ DİN-in ali məktəbində təhsil alıb, DİN-in Akademiyasının 1 fakültəsini fərqlənmə diploma ilə bitirmişdiniz. Gəncə kimi özünəməxsus xüsusiyyətləri olan böyük, qaynar şəhərdə insanların sevmədiyi bir sahənin rəisi olmaq asan məsələ deyildi. 11 ildə necə işləmisinizsə, nə gəncləlilər sizi unudur, nə də siz gəncəliləri. Bu gün də dostluq münasibətində olduğunuz şəxslər sırasında gəncəlilər üstünlük təşkil edir. Əlbəttə, bütün bunların əsasında işə vicdanlı münasibətiniz, dövlətçiliyə sədaqətiniz, daxili mədəniyyətiniz, haqqa, ədalətə, halallığa bağlılığınız dayanır. Onu da qeyd edim ki, həyat yoldaşınız Kəmalə xanım da Nizami yurdunda dünyaya göz açıb.Sonrakı fəaliyyətiniz Quba, Yevlax şəhərlərilə bağlıdır. Bu şəhərlərdə uzun müddət işləməsəniz də, çox cinayətin qarşısını alıb, insanların düz yola qayıtmasına yardımçı olmusunuz. Dağlar diyarı Yardımlıya öz istəyinizlə təyinat aldınız. İranla sərhəd olan bu bölgədə də işləmək asan deyildi. Milli azadlıq hərəkatının qaynar dövründə yerli adamların tələb və iddiaları da ayrı cür idi. Ümumiyyətlə, hər hansı yerə təyin olunanda hadisələrin ən gərgin dövrünə düşmək sanki alnınıza yazılmışdı.İbrahim müəllim!Səhv etmirəmsə, Akademiyanın I fakültəsini, özü də fərqlənmə diplomu ilə bitirən kadrlar respublikada barmaqla sayılası qədərdir. Akademiyaya hər il yalnız bir adam göndərilirdi. Bunun da müəyyən şərtləri vardı – yaşı 40-dan yuxarı, rəislik müddəti 5 ildən az, işlədiyi yerin əhalisi 150 mindən az, rəhbərlik etdiyi kollektivin sayı 100 nəfərdən az olmamalı idi. Bütün göndərişlər Azərbaycan KP MK-nın və SSRİ DİŞ-in kollegiya qərarı ilə olurdu. Həmin fakültə İttifaq respublikaları üçün rəhbər kadrlar hazırlayırdı.İbrahim müəllim!Astara rayonuna polis rəisi təyin olunanda Talış-Muğan Respublikası yaratmaq istəyən separatçıların meydan sulayan vaxtları idi. Fövqəladə vəziyyətlə əlaqədar hərbi komendant təyin olunanda daha çox hücumlara məruz qaldınız. Yeddi günlük həbsdən sonra azad edildiniz. Həmin günlərin mənzərəsi indi haqq dünyasında olan astaralı şair Tarif Əsgərin “Prokuror” poemasında bütün aydınlığıyla əksini tapıb. Poemanın bir hissəsi sizin komendant olduğunuz günlərin yaşantılarıdır. Sizin qondarma Talış-Muğan Respublikasının prezidentinə cavablarınız hədəfə ox kimi dəyir: Qədim Odlar yurdu Azərbaycana,İgid oğul doğub müqəddəs ana.Odur bu torpağa əbədi rəhbər,Xalqı alıb ələ, edib səfərbər. O kar qulaqların eşitsin yaxşı,Çox nağıl danışma, ağrıtma başı.Heydər Əliyevdir ismi şərifi,O, xalqın vicdanı, xalqın şərəfi. Yenə işinizə qayıdıb müstəqil Azərbaycanın dövlətçiliyinə xidmət edir, qanunların aliliyinə riayət etdiniz. Separatçı qüvvələri tam zərərsizləşdirdikdən sonra hərəkatın ən fəal üzvü kimi Heydər Əliyev cənabları sizi və Lənkəran ziyalılarını qəbul etdi. Dövlətçiliyə sədaqətinizə görə sizə yüksək qiymət verdi. Bu həmin dövr idi ki, Ali Sovetin sədri Heydər Əliyevin imzası ilə “Azərbaycan Respublikasının Lənkəran, Astara, Masallı, Lerik, Yardımlı, Cəlilabad və Biləsuvar rayonlarında yaranmış vəziyyət haqqında” qərarı olmuşdu. Qərarda “Astara rayon polis şöbəsinin rəisi İbrahim Quliyev də Əlikram Hümbətovun qanunazidd tapşırıqlarını yerinə yetirmədiyinə görə girov götürülmüşdür” sözləri xüsusi qeyd olunmuşdu. Separatçılar tam zərərləşdirildikdən – Lənkərandakı 23 avqust hadisələrindən sonra Heydər Əliyev sizi Astara rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı təyin etdi. Bu təyinat elə astaralıların da ürəyincə oldu. Siz bunu işinizlə sübut etdiniz. Astaranın problemlərilə bağlı qaldırdığınız bütün məsələlər Ulu Öndərin tapşırığıyla həllini tapırdı. Astara həmin illədə əsl ziyalı mərkəzinə çevrilmişdi. Yubileylər, valideyinlər günü, muğam festivalları və digər tədbirlər bayrama dönürdü. Astaranın ən ucqar dağ kəndlərində işləyən müəllimlərin də 50 yaşdan sonrakı yubileylərini qeyd edir, özünüz də həmin tədbirlərdə iştirak edib təbrik sözünüzü deyirdiniz. Füzulinin 500 illiyi, Səməd Vurğunun, Osman Sarıvəllinin, Şıxəli Qurbanovun yubileyləri çox yüksək səviyyədə təşkil olunmuşdu. Bu gün də minnətdarlıqla yad etdiyiniz, namərdcəsinə qətlə yetirilmiş Arif Heydərovun yubileyi barədə Ulu Öndərə məktubu siz göndərmişdiniz. Ulu Öndər də məktubdan sonra sizi qəbul edib təşəbbüsünüzü dəyərləndirib, general-leytenantın 70 illiyi barədə sərəncam imzalayıb. Arif Heydərovun adına verilmiş küçənin və büstünün açılışı, eləcə də yubiley tədbiri çox təntənəli və yaddaqalan oldu. Tədbirlərdə iştirak edən həyat yoldaşı Ədilə xanım, oğlu Murad Heydərov sizə, tədbirlərdə həvəslə iştirak edən bütün astaralılara minnətdarlıq bildirdilər.Bütün Qafaqzın şeyxi Hacı Allahşükür Paşazadənin 50 ilik yubileyi də sizin təşəbbüsünüzlə Astaradan start götürüb başqa yerlərdə də qeyd olundu.Xalq şairi Zəlimxan Yaqub, professorlar Məsudi Dövran, Seyfulla Əsədullayev, şair Novruz İbadoğluyla olan görüşlər unudulmaz təəssüratlar yaratdı. Əməkdar müəllim Mirhaşım Talışlının, urologiya üzrə sayseçmə akademiklər Mirməmməd Cavadzadənin, Sudeyf İmamverdiyevin, eləcə də pedaqoji sahənin ağsaqqallarından olan Bəşir İmamverdiyevin, ictimai-siyasi xadim Sultan Məmmədovun, şair-publisist Əhəd Muxtarın, Şabanova hacılarının – Fatma Həsənqızı və Fərbiyə xanımın yubileyləri bu gün də xoş təəssüratla xatırlanır. Sadaladığım yubileylərin bəzilərində şəxsən iştirak etmişəm. Akademik Mirməmməd Cavadzadənin yubileyi bütün aydınlığıyla yadımdadır. Astaraya Lənkəran Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı, sizə bacı qədər əziz olan Dilruba xanım Camalovayla gəlmişdim. Şeyx həzrətlərindən tutmuş tibbin sayseçmə alimləri, Səhiyyə Nazirliyinin əməkdaşları, SSRİ xalq rəssamı Tahir Salahov, xalq artisti Canəli Əkbərov və digər sənət adamları həmin gün Astarada idi. Bir payız günündə unudulmaz bir gün yaşadıq. Həmin yubileydə Mirməmməd Cavadzadəni “Astaranın fəxri Vətəndaşı” seçdiniz, adına küçə verildiyini söylədiniz.İbrahim müəllim!Astaranın tarixi keçmişinə də çox diqqət yetirirdiniz. Bilirdiniz ki, kiçik bir rayonda 5 Sovet İttifaqı Qəhrəmanı var. Halbuki SSRİ-nin Astara tipli heç bir yerində 5 qəhrəmanı olan şəhər və rayon yoxdur. Odur ki, Qəhrəmanlıq Xiyabanı yaratmağa nail oldunuz. Xiyabanı qəhrəmanların büstləri bəzədi. Akademik, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Ziya Bünyadovun büstü də hələ sağlığında xiyabanda özünə yer aldı. Adına küçə də elə sağlığında əbədiləşdi. 70, 75 illik yubileyləri də yaddaqalan oldu.Valideyinlər və tələbələrlə görüşləri hər il keçirirdiniz. Muğam, mahnı festivalları, idman yarışlarında Astara gəncləri ön sıralarda idilər.Amma sonralar o ziyalı münasibəti o qədər də görmədim. İlk kitabımın qəhrəmanı, Astaradan 15 yaşında çıxıb, Bakıda adi dəniz matrosluğundan Mərkəzi Komitədə şöbə müdiri, Daxili İşlər nazirinədək yüksələn Aydın Məmmədov bu Cənub diyarından pərvazlanmışdı. BDU-da kitabın çox yüksək səviyyədə təqdimatı keçirilsə də, qəhrəmanımı astaralılara da tanıtmaq istəyirdik. Bu istək BDU-dakı təqdimatda təklif olundu. Akademik Sudeyf İmamverdiyev hər zaman söyləyir ki, belə tədbirlər, görüşlər örnəkdir. Astaralı uşaq biləndə ki, onun elindən belə insanlar çıxıb və belə dəyərləndirilir, özünü ona oxşatmağa çalışır, daha yaxşı oxuyur.Astarada əlaqədar təşkilatlarla danışdıq. Tədbir plana salındı. Hazırlaşıb gedəndə zəng olundu ki, tədbir sonraya qaldı. Bu sonralar bir neçə dəfə təkrar olundu və baş tutmadı.İbrahim müəllim!Fəaliyyətiniz təkcə ictimai-siyasi işlərlə, mədəni tədbirlərlə bitmirdi. Rayonun rəhbəri olaraq xalqın maddi-rifah halı da diqqət mərkəzində idi. Uzun illər Lənkəran-Astara Ümumittifaq tərəvəz bostanı olmuşdu. Çayçılığın şöhrəti də hüdudları aşmışdı. Lakin tərəvəzin əsas bazarı olan Rusiyaya yollar bağlanmışdı. Çayçılığa da diqqət azalmışdı. Odur ki, iqtisadiyyatın istiqamətini dəyişməli oldunuz. Dənli bitkilərin əkininə üstünlük verdiniz. Vaxtilə Lənkəran-Astarada əkilən düyü növlərini bərpa etdiniz. “Həsəni”, “Sədri” və s. düyü növləri bazarlarda öz yerini tez tapdı. Çayçılıq Astarada mühüm sahə olaraq inkişaf etdirildi. Xarici şirkətlərlə işgüzar əlaqələriniz rayonun iqtisadi göstəricilərinə müsbət təsirini göstərdi.İbrahim müəllim!Pedoqoji sahəyə marağınızı Ulu Öndər də bilirdi. Onun razılığı ilə Astarada Ziya Bünyadov adına 2 saylı orta məktəbdə və Lənkəran Dövlət Universitetində konstitusiya hüququndan dərs deyirdiniz. Astaradakı bütün uğurlu fəaliyyətinizə baxmayaraq fəaliyyətinizi əvvəlki peşənizə yönəltdiniz. İcra Hakimiyyəti başçılığı vəzifəsindən azad olunmaq barədə dəfələrlə yazdığınız ərizəyə nəhayət ölkə rəhbəri Heydər Əliyev qol çəkdi.Moskvada doktorontura təhsilinə də Ulu Öndərin, xeyir-duası və Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə getdiniz. Aspirantura təhsili kimi doktorantura təhsilinizi də əyani aldınız.Elmi işinizi müdafiə edib, hüquq elmləri doktoru oldunuz. Namizədlik kimi yüksək səviyyədə keçən doktorluq müdafiənizdə də Rusiyada qalmaq, Moskvanın hər hansı ali məktəbində dərs demək təklifini alsanız da, Vətənə qayıtdınız. Akademik Arif Paşayevin dəvətilə Milli Aviasiya Akademiyasına gəldiniz.Hüquq kafedrasına rəhbərlik etdiniz. Ardıcıllarınızı yetişdirdiniz. Müdafiə Şurasının sədri olaraq 56 fəlsəfə, 2 elmlər doktorunun xeyir-duasını vermisiniz. SSRİ Daxili İşlər Nazirliyinin “Əməkdar işçisi” və Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə “Əməkdar müəllim” adları zəhmətinizin halal haqqıdır. Dərsliklərə, elmi kitablara imza atdınız…Birgə işlədiyiniz uzun illərdə akademikin diqqət və qayğısını gördünüz. Pedoqoji fəaliyyətinizdən əlavə tədbirlərdəki dolğun və zəngin çıxışlarınızı da yüksək dəyərləndirirdi.Ötən il akademiyadan getməyi qərara aldınız. İndi hüquq üzrə məqalələr, kitablar üzərində işləyirsiniz.İbrahim müəllim!Sizə çox şeirlər, hekayələr, oçerklər, poemalar həsr olunub. Bu yazılanlar zəngin arxivinizin ən qiymətli xəzinələridir. İxtisasca hüquqşünas olan şair Şirin Məmmədlinin “General Arif Heydərov” kitabı sizə daha əzizdir. Kitabda müəllifiin generala münasibəti sizin məhəbbətinizlə üst-üstə düşür. Sizə həsr etdiyi hissədə bu öz əksini tapmışdır: İbrahim söyləyən xoş xatirəsi,Alıram qələmə aramla, qardaş.Arifdən öyrəndik həyat dərsini,Dedikcə axırdı gözlərindən yaş. İbrahim müəllim!İnsanlara sədaqət hissiniz ölçüyə gəlməz dərəcədədir. Unutqanlıq xarakterinizə yaddır. Ulu Öndər Heydər Əliyev məktəbinin yetirməsi olmağınızla, idarəetmədə formalaşmağınızda bu məktəbin rolunu xüsusi qeyd edirsiniz. Layiqli davamçısı Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi altında işləməyinizlə qürur duyduğunuzu söyləyirsiniz.Unuda bilmədiyiniz insanlar arasında Həsən Həsənovun, Ramiz Əhmədovun, Cəfər Vəliyevin müstəsna rolunu da unutmursunuz.İbrahim müəllim!Tanıdığım icra başçılarının əksəriyyəti işlədikləri yerdən ayrılandan sonra o yerə qonaq kimi qayıtmağa belə üzləri olmur. İstər yerli adam olsun, istər gəlmə. Siz isə bu gün də Astaranın əbədi “fəxri vətəndaşı” olaraq başdasınız. İştirak etdiyiniz tədbirlərdə necə qarşılandığınızın şəxsən şahidiyəm. 2018-ci ildə dünya şöhrətli uroloq, əməkdar elm xadimi, akademik Sudeyf İmamverdiyevin 80 illik yubileyi ata yurdu Astarada keçirilirdi. Bakıdan, digər yerlərdən də xeyli qonaq var idi. Amma sizin yeriniz başqa idi. Astaralılar sizinlə görüşə can atırdılar. Belə insani münasibətdən yalnız qürur duymağa dəyər.İbrahim müəllim!Bütün sadaladığım uğurların fövqündə halal, sağlam kökə bağlılığınız və zəhmətsevərliyiniz dayanır. Lənkəranda sadə, çoxuşaqlı bir ailədə doğulmusunuz. Allah sevgisi, İslama məhəbbət ailənizin əsas məziyyətlərindən olub. 6 qardaş, 1 bacının hamısı ailəyə yalnız başucalığı gətirib. Estafet indi nəvələrdədir. Hər biri cəmiyyətdə layiqli mövqedədir.Ata ocağına, yurda bağlılıq cəhətdən misliniz yoxdur. Ata-ananızı, vaxtsız gedən qardaşlarınızı, eləcə də digər əzizlərinizi istər dini bayramlarda, istər doğum və ya anım günlərində yad etməyi unutmursunuz. Bakıdan Lənkərana gedib məzarlara baş çəkir, ruhları sevindirirsiniz. Xeyir-şər adamısınız. “Dayı” dediyiniz Şəkər Aslanın dəfninə, “əmi” dediyiniz Mirsalam və Mirsayad Babayev qardaşlarının, “bacı” dediyiniz Dilruba müəllimənin, Mirhaşım Talışlının, İltifat Salehin, Sultan Məmmədovun, bu yaxınlarda dünyasını dəyişən Canəli Əkbərovun dəfn mərasiminə birinci gələnlərdən idiniz. Eləcə də mənim anamın, Astarada jurnalist həmkarımız Hacı Gülnar Əsədlinin anası Gülçöhrə xanımın. Dostumuz Musa Quluzadə həyat yoldaşını itirəndə ən yaxın sirdaşı siz oldunuz. Xeyir işlərdə də beləcə.Çox hörmətli İbrahim müəllim!Nə vaxt idi haqqınızda yazı hazırlamaq istəyirdim. Qismət 70 yaşınıza imiş. “Söz”ün bu sayını Qarabağ torpaqları uğrunda qələbənin ildönümünə həsr eləmişəm. Sizin qələbə sayına düşməyiniz heç də təsadüfi deyil. Birinci Qarabağ savaşının veteranlarından biri də sizsiniz. Həmin dövrdə müxtəlif yerlərdə polis rəisi olaraq həftələrlə, aylarla Qarabağ torpaqlarında xidmət göstərmisiniz. Nə xoş ki, yubiley yaşınız qələbə ilinə düşür. Qalib ölkənin vətəndaşı olaraq sizə sağlam canla uzun ömür, yaradıcılıq uğurları, könül rahatlığı arzusuyla:   Sevda Əlibəyli"Söz" jurnalının baş redaktoru kriteri.az  

Hamısını oxu
ГЕРОИ ДОЛЖНЫ ЖИТЬ!

Республиканская организация ветеранов войны,  труда и Вооруженных сил Азербайджана в преддверии 80-летия Победы выступила с инициативой увековечения в городах бывшего СССР памяти соотечественников, проявивших героизм при защите и освобождении этих населенных пунктов от фашистских захватчиков. Герои не умирают, когда живут в нашей памяти, когда их имена вписываются в культуру, в летопись страны. Так, подвиги Ази Асланова, Исрафила Мамедова, Мехти Гусейнзаде, Мирзы Джабиева и многих других хорошо известны, и сейчас они передаются из уст в уста. Наша задача выяснить имена неизвестных героев, рассказать современникам об их выдающихся подвигах.  Ветераны Республики считают реализацию данной идеи своим священным долгом. Великая Отечественная война была опустошительной, самой, наверное, ужасной войной в истории человечества. В ней погибли более 27 млн. советских граждан. Мы должны помнить о героизме этих людей̆, которые спасли человечество от фашизма, чтобы мир не столкнулся с массовыми трагедиями. На фронтах Великой Отечественной войны сражались около 700 тыс. уроженцев Азербайджана, половина из них не вернулась с полей сражений. В войне участвовали шесть азербайджанских дивизий, пять из которых на 95% были сформированы из уроженцев Азербайджана. 416-я Таганрогская дивизия дошла до Берлина. 77-я дивизия участвовала в освобождении Украины, Керчи, Севастополя. Представители Азербайджана достойно сражались, 130 человек были удостоены звания Героя Советского Союза, 17 стали полными кавалерами ордена Славы. Память некоторых из них увековечена.  К примеру, в Волгограде, в Белоруссии установлены памятники Ази Асланову. В Калининграде одна из улиц названа именем Мирзы Джабиева. В Кишиневеа установлена мраморная плита с именами более 300 азербайджанцев, героически погибших в годы войны на территории Молдовы. Но о многих героях азербайджанцах информации нет. Хотелось бы, чтобы в канун 80-летия Победы их имена были выяснены и  увековечены. Это станет свидетельством того, что память о людях, которые боролись с фашизмом, чтят и сегодня, о них помнят. Герой – это человек, отличившийся своей храбростью, доблестью, совершивший подвиг, зачастую ценой своей жизни. Героический человек обладает чрезвычайно сильной волей, позволяющий ему преодолевать естественный инстинкт самосохранения во имя благополучия близких, родных, страны в целом. Это не каждому по плечу. Ведь, если для человечества смысл жизни заключается в продлении существования до бесконечности, то для отдельного человека – в продлении как можно дольше собственной жизни.  Герой не думает об этом. Он достигает бессмертия благодаря памяти потомков. Народная память служит тем мостом, который связывает Героя с будущими поколениями, с вечностью. Это освобождает Героя от власти индивидуального времени, отведенного ему Всевышним. Так бессмертными становятся люди, внесшие особый вклад в защиту Родины.            Эти мысли поэтически очень глубоко и красиво выразил великий дагестанский поэт Расул Гамзатов: «Мне кажется порою, что солдаты,С кровавых не пришедшие полей,Не в землю эту полегли когда-то,А превратились в белых журавлей.         Они до сей поры с времен тех дальних Летят и подают нам голоса.Не потому ль так часто и печальноМы замолкаем, глядя в небеса?» Республиканская организация ветеранов войны, труда и Вооруженных Сил Азербайджана считает справедливым и гуманным, чтобы в городах, поселках, селах бывшего СССР, в защите и освобождении которых в годы Великой Отечественной войны участвовали уроженцы Азербайджана, получившие звание Героя Советского Союза или ставшие полными кавалерами ордена Славы, была увековечена память этих людей. С этой целью мы направили обращения в ветеранскую организацию СНГ, Комиссию по увековечиванию памяти павших при защите Отечества, в посольства Азербайджана в странах Содружества. Вместе с тем в связи с юбилейной годовщиной Победы, наша Организация ветеранов планирует провести ряд мероприятий, в том числе международную конференцию, посвященную вкладу Азербайджана в разгром фашизма. А вклад был значительным. Бакинские нефтяники в годы войны трудились круглосуточно, бесперебойно обеспечивая фронт нефтью. 85% горюче-смазочных материалов для нужд армии обеспечивал Азербайджан. В республике был развернут целый ряд оборонных предприятий, на которых производилось 123 вида вооружений, в том числе легендарная "Катюша". Республика также обеспечивала фронт продовольствием. Активный вклад в общее дело вносили азербайджанские ученые. В частности, академик Юсиф Мамедалиев предложил и реализовал производство высокооктанового авиационного топлива, незамерзающих масел, что обеспечило качественное превосходство над авиацией противника. В Азербайджане, в годы войны действовали 45 госпиталей, которые вылечили и вернули в строй 440 тысяч фронтовиков. В Баку есть три мемориальных захоронения, где покоятся бойцы, умершие от боевых ранений в госпиталях города Баку. Все могилы ухожены. Ежегодно 9 мая у мемориалов проводятся торжественные мероприятия. В целом в Азербайджане с большой заботой относятся к мемориальным захоронениям и памятникам, посвященным войне 1941–1945 годов. Такие памятники установлены во всех районах страны. Они охраняются и благоустраиваются местными властями, членами молодежных организаций и ветеранами. К сожалению, бывших фронтовиков в Азербайджане осталось мало - всего 18 человек. По традиции каждый год 9 мая, представители различных общественных организаций и волонтеры посетят ветеранов на дому, поздравят их, вручат подарки. На государственном уровне ежегодно в канун 9 мая ветеранам и вдовам участников войны, труженикам тыла оказывается материальная помощь.  Хочу заметить, что это касается не только ветеранов Второй мировой  войны, но и ветеранов Карабахских войн. Джалил Халилов полковник, председатель Организации Ветеранов Войны, Труда и Вооруженных Сил Азербайджанской Республики  

Hamısını oxu
Qəhrəmanlar unudulmur! Zəfərin Qəhrəmanı – İmran Əliyev

Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq salnaməsi əsrlər boyu igid oğulların qanı, canı və Vətənə sonsuz sevgisi ilə yazılıb. Bu salnamənin ən parlaq səhifələrindən biri isə 44 günlük Vətən müharibəsidir. Bu müqəddəs savaşda Azərbaycan Ordusu öz qüdrətini, gücünü və yenilməz ruhunu bütün dünyaya nümayiş etdirdi. Bu zəfərin arxasında isə Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin qətiyyətli rəhbərliyi və qəhrəman əsgər və zabitlərimizin misilsiz şücaəti dayanırdı. Bu gün azad edilmiş torpaqlarımızda üçrəngli bayrağımızın qürurla dalğalanması şəhidlərimizin bizə əmanətidir. Onlar təkcə tarix yazmadılar, onlar həm də xalqın ruhunu dirçəldən, 30 illik Qarabağ nisgilinə son qoyan müqəddəs bir yol açdılar. Şəhidlərimiz Azərbaycanın ən şanlı səhifəsinin müəllifləridir. Onların hər biri bir dastan, bir örnək, bir məktəbdir. Belə qəhrəmanlardan biri də Əliyev İmran Əli oğludur. 7 aprel 1993-cü ildə Göyçay şəhərində dünyaya göz açan İmran Əliyev uşaqlıq və gənclik illərini Bakı şəhərində keçirmişdir. O, paytaxtda yerləşən 54 nömrəli məktəbdə təhsil almış, daha sonra Azərbaycan Texniki Universitetinin kompüter mühəndisliyi fakültəsinə daxil olaraq ali təhsilini başa vurmuşdur. Vətənə xidmət amalını həyatının əsas məqsədinə çevirən İmran Əliyev Naxçıvan Muxtar Respublikasında Fövqəladə Hallar Nazirliyinin hərbi hissəsində xidmət etmiş, sonra isə təlim-tədris mərkəzində kurs keçərək leytenant rütbəsi ilə Bərdə şəhərində yerləşən hərbi hissədə fəaliyyətə başlamışdır. 2020-ci ilin əvvəlindən etibarən xidmətini davam etdirən İmran, qısa zamanda özünü nizam-intizamlı, məsuliyyətli və cəsur zabit kimi göstərmişdir. Daha sonra Tərtər istiqamətinə ezam olunan İmran Əliyev Vətən müharibəsinin ilk günlərindən döyüşlərə atılmışdır. Suqovuşan uğrunda gedən ağır və şiddətli döyüşlərdə o, misilsiz igidlik nümayiş etdirmiş, son damla qanına qədər Vətən uğrunda vuruşaraq qəhrəmancasına şəhidlik zirvəsinə ucalmışdır. Onun həyat yolu Vətənə bağlılığın, şərəfin, qeyrətin və sonsuz vətənpərvərliyin təcəssümüdür. İmran Əliyev sübut etdi ki, Azərbaycan oğulları yenilməzdir, qorxmazdır və Vətən uğrunda canlarını fəda etməyə hər zaman hazırdır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin müvafiq sərəncamlarına əsasən İmran Əliyev ölümündən sonra “Vətən uğrunda”, “Suqovuşanın azad olunmasına görə” və “Laçının azad olunmasına görə” medalları ilə təltif edilmişdir. Bu mükafatlar onun qəhrəmanlığına dövlət tərəfindən verilmiş yüksək qiymətin göstəriciləridir. Bu gün İmran Əliyev təkcə doğmalarının deyil, bütün Azərbaycan xalqının qəlbində yaşayır. Azərbaycan var olduqca onun adı da yaşayacaq, xatirəsi daim ehtiramla anılacaq. Çünki şəhidlər ölmür, onlar Vətənin yaddaşına çevrilir, xalqın ruhunda əbədi yaşayırlar. Ruhun şad olsun, qəhrəman         Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatının sədri, polkovnik  Cəlil Xəlilov

Hamısını oxu
Ermənistan təxribatına layiqli cavab verildi

Hamısını oxu